web
stats
ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای جمهوری اسلامی ایران
en کد مطلب: 52089 | تاریخ مطلب: 1397/02/15
نسخه چاپی | ارسال به دوستان

ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای جمهوری اسلامی ایران

ج.ا.ایران با تأسیس و تداوم محور مقاومت در صدد اثرگذاری بر روند ائتلاف ها و موازنه منطقه ای بوده است. ضمن این که تلاش های مختلفی نیز برای موازنه سازی در برابر ایران و محور مقاومت در جریان است. اکنون، پاسخ به این پرسش که «جمهوری اسلامی ایران با چه شرایط، فرصت ها و تهدیدهایی از منظر ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای مواجه است؟»، محور اصلی نوشتار حاضر است.

ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای جمهوری اسلامی ایران

منطقه غرب آسیا به واسطه نقش آفرینی طیف گسترده ای از بازیگران منطقه ای و قدرت های جهانی، در کنار بحران های متعدد و پرشمار، با پیچیدگی فزاینده و سیّالیت جدی ائتلاف ها و اتحادهای منطقه ای روبه رو شده، به عنوان تنها منطقه فاقد پیشرفت برای شکل دهی به نظم منطقه ای، یکی از پیچیده ترین و پرچالش ترین مناطق مختلف جهان محسوب می شود.


در چنین شرایطی، ج.ا.ایران با تأسیس و تداوم محور مقاومت در صدد اثرگذاری بر روند ائتلاف ها و موازنه منطقه ای بوده است. ضمن این که تلاش های مختلفی نیز برای موازنه سازی در برابر ایران و محور مقاومت در جریان است. اکنون در آستانه سال 1397 ، پاسخ به این پرسش که «جمهوری اسلامی ایران با چه شرایط، فرصت ها و تهدیدهایی از منظر ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای مواجه است؟»، محور اصلی نوشتار حاضر است.


منطقه غرب آسیا یکی از پیچیده ترین و پرچالش ترین مناطق جهان محسوب می شود؛ منطقه ای که نقش آفرینی طیف گسترده ای از بازیگران منطقه ای و قدرت های جهانی در آن، در کنار بحران های متعدد باعث پیچیدگی فزاینده و سیّالیت جدی ائتلاف ها و اتحادهای منطقه ای شده است. این وضعیت باعث شده تا غرب آسیا به عنوان تنها منطقه فاقد پیشرفت برای شکل دهی به نظم منطقه ای تلقی شود.


در دوره جنگ سرد، بخش مهمی از اتحادها و ائتلاف ها متأثر از نظام دو قطبی بود و منطقه به همراهان بلوک شرق و غرب تقسیم می شد. ضمن ای نکه مسائلی مانند بحران فلسطین، باعث تقسیم بندی خاص و متفاوتی بین کشورها شد. پیروزی انقلاب اسلامی ایران با شعار «نه شرقی نه غربی» و آرمان های استقلال خواهانه آن، موجب ورود عنصر جدیدی به روند ائتلاف سازی های منطقه ای شد.


هر چند در دهه نخستین انقلاب، کشور با موجی از تهدیدهای نظامی و امنیتی با مرکزیت جنگ تحمیلی مواجه بود، اما رهبران کشور توانستند به تدریج با شکل دهی به ائتلافی نوین، نظم منطقه ای را وارد مرحله جدیدی کنند. این ائتلاف نوین که محور مقاومت شکل گرفت در دهه نخست قرن بیست و یکم به شکلی قدرتمند نقش آفرینی کرد و سوریه و گروه های مقاومت در لبنان و فلسطین را درون خود جای داد.


اما اکنون در آستانه سال 1397 این که وضعیت منطقه ای غرب آسیا از منظر ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای در چه وضعیتی است و ج.ا. ایران با چه شرایط، فرصت ها و تهدیدهایی در این خصوص روبه روست، به عنوان محور اصلی نوشتار حاضر اهمیت فراوانی دارد؛ چرا که در سطح منطقه ای، نوع ائتلاف ها و همکاری ها می تواند فرصت ها یا محدودیت هایی را برای امنیت ملی ایران ایجاد کند. 


روند ائتلاف ها و نقش بازیگران محوری


در طول دو دهه اخیر، ائتلاف ها و موازنه قدرت در منطقه غرب آسیا بارها با تغییرها و تحولاتی همراه شده است. در دهه 1970 و قبل از وقوع انقلاب اسلامی، امریکا سعی داشت با استراتژی دو ستونی نیکسون با تکیه بر ایران و عربستان سعودی در مقابل نفوذ اتحاد شوروی و قدرت گرفتن متحدین مسکو، به ائتلاف های مطلوب خود در منطقه شکل دهد. با پیروزی انقلاب اسلامی و فروپاشی نظم گذشته، از حکومت صدام در عراق حمایت های بسیاری به عمل آمد تا در مقابل ایران انقلابی موازنه سازی نماید. ضمن این که در تحلیل نهایی، فرسایش قدرت هر دو کشور ایران و عراق در نتیجه جنگی طولانی و موازنه ضعف، مورد توجه قدرت های جهانی و حتی برخی از همسایگان در منطقه خلیج فارس قرار داشت.


در دهه 1990 سیاست مهار دوگانه ایران و عراق از سوی امریکا باعث نوعی از توازن بین ایران از یک سو و کشورهای عربی از سوی دیگر شده بود. در این دهه، نوعی از موازنه نسبی در منطقه حاکم بود. مجموع تحولات بعد از 2003 باعث تغییر نسبی موازنه قدرت منطقه ای به نفع ایران شد. تغییر حکومت صدام حسین در نتیجه حمله امریکا و متحدین آن و شکل گیری دولت جدید دموکراتیک جدید باعث شد تا عراق به تدریج به متحدی کلیدی برای ایران در عرصه منطقه ای تبدیل شود. ضمن این که جنگ های 2006 لبنان و 2008 غزه باعث نمایش قدرت محور مقاومت شد. در نتیجه، محور مقاومت به عنوان ائتلاف تحت رهبری جمهوری اسلامی


ایران به نقش آفرینی مهم و مؤثر منطقه ای پرداخت. با این حال وقوع بحران در سوریه از سال 2011 باعث شد تا یکی از عناصر مهم محور مقاومت با بحران و جنگ داخلی روبه رو شود. در کنار ایران و محور مقاومت، عناصر و بازیگران محوری مهم دیگری در منطقه غرب آسیا وجود دارند که سعی می کنند ائتلاف های جدید تحت رهبری خود شکل دهند. ترکیه از زمان به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه سعی کرده است تا بر غرب آسیا متمرکز شود و به نقش آفرینی جدی در محیط پیرامونی خود بپردازد.


رهبری جریان های اخوانی مهم ترین تلاش آنکارا بوده است و این کشور در تلاش بود تا با بهره گیری از بحران سوریه به نقش مهمی دست یابد. با این حال ناکامی های مهم ترکیه باعث شده تا آنکارا در برخی سیاست های خود تجدید نظر کند. هر چند که ترکیه در سال های نخست بحران سوریه کاملاً در مقابل محور مقاومت قرار گرفت، اما به تدریج در پی رویارویی با چالش هایی مانند قدرت گرفتن کردها در منطقه، اصلاحاتی در سیاست های خود ایجاد کرد و از جمله با نزدیک شدن به روسیه و ایران در بحران سوریه به نوعی از ائتلاف ضد سوری فاصله گرفت. 


عربستان سعودی با وجود سیاست خارجی محافظه کارانه از دهه های پیشین، تلاش های مختلفی را برای ائتلاف سازی در منطقه آغاز کرد که نقطه آغازین آن شکل دهی به شورای همکاری خلیج فارس در دهه 1980 بود. بعد از قدرت گرفتن محور مقاومت در سال های پس از 2003، عربستان سعودی، موازنه سازی در برابر ایران و محور مقاومت را در دستور کار خود قرار داد.


با آغاز انقلاب های عربی در سال 2011 عربستان توسعه شورای همکاری و وارد ساختن کشورهایی مانند اردن و مغرب به این مجموعه برای ائتلاف سازی نوین را مدّنظر قرار داد؛ اما جدیدترین تحرکات عربستان سعودی برای ائتلاف سازی منطقه ای، تلاش برای ایجاد ائتلاف عربی و منطقه ای در برابر ایران از زمان قدرت گرفتن ملک سلمان و هم چنین تلاش های این کشور برای نزدیک شدن به رژیم صهیونیستی بوده است. 


تحولات اخیر و ائتلاف های منطقه ای


تحولات سال گذشته باعث تغییرهای مهمی در ائتلاف های منطقه ای در غرب آسیا شد. بحران بین قطر با سه کشور عربی شورای همکاری خلیج فارس و مصر باعث شد شورای همکاری با شکافی جدی روبه رو شود و قطر به ترکیه و ایران نزدیک تر گردد. عربستان در این سال سعی کرد با بحران سازی در لبنان- با تحت فشار قرار دادن سعد حریری نخست وزیر لبنان برای استعفا- به تضعیف جدی حزب الله و محور مقاومت مبادرت کند، اما در این طرح موفق نشد. بحران سوریه در سال گذشته با تغییرهایی جدی همراه شد و باعث تحکیم جایگاه بشار اسد و تضعیف جدی گروه های تروریستی و معارض شد و این موضوع بهبود جایگاه ایران و محور مقاومت در موازنه قدرت منطقه ای را در پی داشت.


هم چنین تعاملات بین ایران، روسیه و ترکیه در این بحران باعث نزدیکی دیدگاه ها و عملکرد این کشورها در عرصه منطقه ای شد. تلاش های عربستان برای ایجاد ائتلاف گسترده منطق های علیه ایران با موفقیت جدی همراه نبود و به خصوص شرایط خاص ترکیه و قطر مانع از کامیابی سعودی ها شد. با این حال این کشور توانست تا حدی همراهی مصری ها را در سطح منطقه به دست آورد. هم چنین ریاض، بازسازی روابط با بغداد برای کاهش نفوذ ایران در عراق را آغاز کرد. در این سال، روابط بین عراق و عربستان شاهد گسترش قابل ملاحظه ای در ابعاد سیاسی و اقتصادی بود و عربستان حدود یک و نیم میلیارد دلار به بازسازی و سرمایه گذاری در عراق اختصاص داد.


اعلام انتقال سفارت ایالات متحده امریکا به قدس و رویکردهای اتّخاذ شده در قبال مسأله فلسطین نیز به عنوان یکی دیگر از موضوع های کلیدی منطقه، در شکل دهی به ائتلاف های منطقه ای مطرح بود. این رویداد باعث نزدیکی بیش تر ایران و ترکیه و گروه های مقاومت فلسطینی و صف آرایی واضح تر در مقابل رژیم صهیونیستی شد. این در حالی است که کشورهای جنوب خلیج فارس با محوریت عربستان و مصر ترجیح دادند موضع محکمی در برابر امریکا و رژیم صهیونیستی اتّخاذ نکنند و حتی تلاش های سعودی ها برای تسهیل طرح جدید ترامپ برای موضوع فلسطین قابل توجه بوده است. 


ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای در سال پیش رو


در سال پیش رو، ائتلاف ها و همکاری ها یا تقابل های منطقه ای احتمالی، فرصت ها و چالش هایی را برای امنیت ملی ایران ایجاد خواهد کرد. مهمترین موضوع های اثرگذار بر ائتلاف های منطقه ای در سال پیش رو عبارتند از:


-تلاش های هژمونیک و پیشبرد ایران هراسی از سوی عربستان سعودی؛


-مسأله فلسطین و تلاش ترامپ برای شکل دهی به توافق جدید؛


-روند تحولات و همگرایی ها یا واگرایی های احتمالی در سوریه؛


-روابط درونی اعضای شورای همکاری خلیج فارس و به خصوص بحران قطر؛


-تلاش های ایران و محور مقاومت برای بازسازی و تقویت این محور؛ و


در واقع، چگونگی پیشرفت هر یک از موضوع ها و روندهای فوق، اثرگذاری خاص خود را بر ائتلاف ها و همکاری ها یا تعارض ها و واگرایی های منطقه ای خواهد داشت. در سال پیش رو، عربستان هم چنان تلاش های خود برای ائتلاف سازی در برابر ایران را ادامه خواهد داد و مقابله با نفوذ ایران هم چنان به عنوان محور اصلی سیاست خارجی عربستان خواهد بود؛ اما این تلاش ها با اهداف و منافع امریکا و رژیم صهیونیستی تطابق بسیاری دارد و این موضوع باعث همگرایی نسبی عربستان با تل آویو و اشنگتن در خصوص فلسطین و طرح ترامپ در این خصوص خواهد شد.


بر این اساس می توان گفت مسأله فلسطین، نوعی از شکاف را در منطقه بین رژیم صهیونیستی و عربستان به اضافه امارات و بحرین و تا حدی مصر از یک سو؛ و ایران و ترکیه و تا حدی قطر از سوی دیگر ایجاد می کند. ضمن ای نکه تداوم نسبی بحران بین قطر و کشورهای خلیج فارس و مصر باعث تقویت همکار یهای این کشور با ترکیه و ایران خواهد شد.


تلاش های ایران و محور مقاومت برای بازسازی قدرت و تقویت این محور  بیشترین واکنش ها را از سوی رژیم صهیونیستی و امریکا و تا حدی عربستان در پی خواهد داشت. با این حال در سوریه،  تحولات به سمت همگرایی کلان ایران، روسیه و ترکیه و سطحی از عدم توافق بین دولت سوریه و ترکیه به پیش خواهد رفت. ضمن این که طرح های امریکا باعث افزایش شکاف های بین واشنگتن با محور روسی- ایرانی- ترکی خواهد شد. در خصوص ترکیه با توجه به این که تلاش ها و سیاست های منطقه ای ترکیه عمدتاً در حوزه عربی و در حوزه های مورد توجه عربستان مانند قطر و سودان صورت می گیرد، این رویکرد به تشدید رقابت های عربستان و ترکیه در سطح منطقه ای منجر می شود. 


فرصت های ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای برای ایران


به طور کلی، در خصوص ائتلاف ها و همکاری های احتمالی در سال پیش رو می توان به مواردی احتمالی به عنوان فرصت ها و تهدیدهای ائتلاف سازی ها برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد. مهم ترین فرصت ها عبارتند از:


-تداوم و تشدید رقابت های منطقه ای عربستان و ترکیه در منطقه؛


-تداوم شکاف در شورای همکاری خلیج فارس و همکاری های قطر با ترکیه و ایران؛


-تداوم همکاری های ایرانی- روسی- ترکی در سوریه؛


-بهبود انسجام و قدرت محور مقاومت در منطقه با بهبود شرایط دولت سوریه و نزدیکی گروه های مقاومت فلسطینی به ایران؛ و


-افزایش نقش ائتلاف سازی موضوع فلسطین و بهبود همگرایی و همکاری ایران و ترکیه در موضوع فلسطین. 


تهدیدهای ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای برای ایران


تهدیدهای ناشی از ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای برای جمهوری اسلامی ایران نیز عبارتند از:


-افزایش همگرایی و همکاری عربستان با رژیم صهیونیستی و امریکا در منطقه؛


-افزایش تلاش عربستان برای نفوذ بیش تر در عراق و کاهش سطح


-همگرایی عراق با محور مقاومت؛


-تلاش امریکا برای هدف قرار دادن قدرت و نقش محور مقاومت در منطقه؛ و


-افزایش همکاری های رژیم صهیونیستی و عربستان برای تغییر معادلات درونی لبنان و کاهش نقش محور مقاومت در حوزه لبنان و محیط پیرامونی رژیم صهیونیستی. 


جمع بندی و نتیجه گیری


در مجموع، هر چند تلاش های عربستان و امریکای ترامپ برای ایجاد ائتلاف منطق های گسترده در مقابل ایران با موانع بسیاری روب هرو شده است، اما گسترش تعاملات عربستان و رژیم صهیونیستی و تلاش برای همراه کردن تعدادی دیگر از بازیگران با چنین ائتلافی، تهدیدهایی اساسی برای جمهوری اسلامی ایران در پی دارد. بر این اساس، ضروری است که جمهوری اسلامی ایران ضمن تلاش برای ناکام گذاشتن یا کند کردن روند همگرایی و همکاریهای سعودی- صهیونیستی، به سمت اتخّاذ رویکردهای ابتکاری و هم چنین در پیش گرفتن سیاست های کنشگرانه به منظور جهت دهی به ائتلاف های جدید در منطقه مبادرت کند.


از آن جا که ائتلاف سازی ها و همکاری های منطقه ای هم از مسائل و موضوع های متعددی تأثیرپذیر است و هم با سیّالیت و تغییرات قابل توجه همراه است، لازم است ج.ا. ایران به کنشهای خود توسعه داده و ابتکارهای جدید را برای ایجاد ائتلاف های قدرتمند طراحی نماید. در این راستا موضوع های مهم برای ائتلاف سازی از جمله شامل مسأله فلسطین، مسأله کردی، توسعه طلبی عربستان سعودی، ثبات منطقه ای و مبارزه با تروریسم و تعاملات و منافع متقابل اقتصادی هستند. ضمن این که تشکیل ائتلاف های خرد و متوسط موضوعی نیز می تواند به عنوان راه حلی میانی علاوه بر ائتلافهای گسترده و قدرتمند منطقه ای، مزیت های خاص خود را برای جمهوری اسلامی ایران داشته باشد.


از: کانون تفکر سیاست خارجی


منبع: افق آینده پژوهی- اسفند 96


9160

. انتهای پیام /*
 

بررسی لایحه تأمین امنیت زنان؛ بیم ها و امیدها

حزب اتحاد ملت ایران اسلامی برگزار می کند:

بررسی لایحه تأمین امنیت زنان؛ بیم ها و امیدها

1 از 4

همایش «نقش سازمان بین المللی کار در تحقق اهداف منشور ملل متحد»

انجمن ایرانی مطالعات سازمان ملل متحد فراخوان مقاله داد:

همایش «نقش سازمان بین المللی کار در تحقق اهداف منشور ملل متحد»

2 از 4

38مین نشست آشنایی با ملل "برزیل"

بنیاد جوانه صلح برگزار میکند:

38مین نشست آشنایی با ملل "برزیل"

3 از 4

نشست نقد و بررسی کتاب دانشگاه نخبه، دانشگاه توده

پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم برگزار می کند:

نشست نقد و بررسی کتاب دانشگاه نخبه، دانشگاه توده

4 از 4

تازه ترين مطالب