web
stats
چشم انداز برجام و تحریم های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران
en کد مطلب: 52130 | تاریخ مطلب: 1397/02/08
نسخه چاپی | ارسال به دوستان

چشم انداز برجام و تحریم های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران

در این نوشتار ضمن اشاره به ابعاد کنونی وضعیت برجام و رویکردهای مختلف معطوف به آن در عرصه جهانی، تلاش خواهیم کرد تا وضعیت ها و دورنماهای احتمالی برجام در سال پیش رو را مورد بررسی قرار دهیم.

چشم انداز برجام و تحریم های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران، توافق موسوم به برجام را - که مهم ترین توافق بین المللی ایران در طول دهه های اخیر محسوب می شود- بر اساس اهداف کلانی هم چون حفظ امنیت اقتصادی و بهبود شرایط اقتصادی کشور و مشروعیت دادن به برنامه هسته ای و نیز تضعیف تلاش های غرب برای امنیتی سازی کشور پذیرفت؛ و قدرت های جهانی نیز متعهد شدند تحریم های اقتصادی تحمیل شده بر ایران در خصوص مسأله هسته ای را لغو نمایند.


این در حالی است که با به قدرت رسیدن ترامپ، حتی احتمال کنار گذاشتن این توافق از سوی امریکا و بازگشت تحریم های اقتصادی گذشته، پررنگ شده است. بر این اساس، تلاش برای پاسخ به این پرسش که «چشم انداز برجام و تحریم های اقتصادی ایران در سال 1397 چگونه است؟ »، مضمون اصلی مورد نظر نویسنده در این مقاله است.


توافق هسته ای موسوم به برجام بین ایران و شش قدرت جهانی به عنوان مهم ترین توافق بین المللی ایران در طول دهه های اخیر محسوب می شود. بر اساس برجام، ایران توافق کرد محدودیت هایی را در خصوص برنامه هسته ای خود پذیرفته و در مقابل، قدرت های جهانی متعهد شدند تحریم های اقتصادی تحمیل شده بر ایران در خصوص مسأله هسته ای را لغو نمایند. هدف ایران از پذیرش چنین توافقی، در مرحله نخست، حفظ امنیت اقتصادی و بهبود شرایط اقتصادی کشور؛ و سپس اهداف دیگری مانند مشروعیت دادن به برنامه هسته ای و هم چنین تضعیف تلاش های غرب برای امنیتی سازی ایران بوده است.


هر چند شکل و محتوای برجام و دستاوردهای آن با برخی انتقادها و اختلاف نظرهایی در داخل ایران همراه بوده است، اما در مجموع - به عنوان موضوعی مورد اجماع ارکان اصلی نظام سیاسی- به رغم نقایص موجود توانست تا حدی به بازگشت سطحی از آرامش اقتصادی و بازسازی نسبی، توان و امنیت اقتصادی کشور کمک کند.


در واقع، امضا و آغاز اجرای برجام هر چند به معنای تأمین تمام و کمال منافع و خواسته های ایران نبود، اما دستاوردهای مناسبی را در عرصه های مختلف به دنبال داشت و در مجموع به معنای تمرکز طرفین بر دستاوردهای نسبی و نه مطلق بود؛ اما با به قدرت رسیدن دونالد ترامپ در امریکا، توافق برجام و تحریم های اقتصادی با وضعیت جدیدی روبه رو شده و احتمال کنار گذاشتن این توافق از سوی امریکا و بازگشت تحریم های اقتصادی گذشته، پررنگ شده است؛ بنابراین این مسأله به عنوان یکی از دغدغه ها و نگرانی های مهم امنیتی مطرح شده است.


با توجه به این وضعیت، این پرسش که «برجام در سال 1397 چه روندی را طی خواهد کرد و تداوم یا لغو برجام چه تبعات امنیتی و اقتصادی به خصوص از نظر تحریمی برای ایران در پی خواهد داشت؟ »، به پرسشی کلیدی تبدیل شده است.


بر این اساس در این نوشتار ضمن اشاره به ابعاد کنونی وضعیت برجام و رویکردهای مختلف معطوف به آن در عرصه جهانی، تلاش خواهیم کرد تا وضعیت ها و دورنماهای احتمالی برجام در سال پیش رو را مورد بررسی قرار دهیم.


ترامپ و رویکرد جدید در قبال برجام


دونالد ترامپ از زمان رقابت های انتخاباتی ریاست جمهوری در امریکا، برجام را «توافقی نامناسب» خواند و خواستار لغو یا اصلاح جدی این توافق شد. این رویکرد ترامپ در دوره ریاست جمهوری وی در سال 2017 نیز تداوم داشته و ترامپ انتقادهای شدیدی را به برجام وارد کرده و آن را به عنوان «چارچوبی برای تقدیم امتیازهای اساسی به ایران» توصیف کرده است.


رویکرد دونالد ترامپ درخصوص برجام در چارچوب مجموعه سیاست ها و راهبردهای کلان وی در عرصه سیاست خارجی و هم چنین رویکرد خاص وی در قبال جمهوری اسلامی ایران قابل تبیین است.


ترامپ به عنوان نماینده جمهوری خواهان در صدر حاکمیت امریکا قائل به خط کشی بین دوستان و دشمنان در سیاست خارجی است و بنابراین نمی تواند نگاه متنوعی به بازیگران بین المللی داشته باشد. بر این اساس است که در منطقه غرب آسیا، سیاست همکاری حداکثری با متحدین خود نظیر رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی و تقابل جدی با جمهوری اسلامی ایران را برگزیده است. ضمن این که روحیه تجاری و شخصیت غیرقابل پیش بینی وی باعث پیچیدگی و ابهام بیشتر دولت امریکا در خصوص منطقه و به خصوص در قبال ایران شده است.


دونالد ترامپ معتقد است که سیاست های دولت اوباما در قبال ایران اشتباه بوده و باعث افزایش قدرت و نقش منطقه ای ایران شده است. ضمن این که به اعتقاد برخی، ترامپ با سیاه نمایی در خصوص برجام سعی دارد مهم ترین دستاورد دولت اوباما در منطقه را به نقطه ضعف اوباما تبدیل کند؛ هر چند رویکرد ترامپ در قبال برجام در چارچوب سیاست های کلان خصمانه وی در قبال ایران و متأثر از نزدیکی وی به رقبا و دشمنان ایران مانند عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی است، اما این موضوع در مقایسه با مسائل دیگر، تبعات راهبردی و امنیتی شدیدتری را برای ایران دارد؛ چرا که با خروج امریکا از برجام و برقراری دوباره تحریم ها، روند اقتصادی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران با چالش های مهمی روبرو خواهد شد.


در این راستا در سالی که گذشت، نگران یهای شدیدی در خصوص خروج امریکا از برجام وجود داشت؛ اما مخالفت های جهانی و به خصوص عدم همراهی شرکای اروپایی امریکا با ترامپ و توصیه های اطرافیان ترامپ و نهادهای سیاست خارجی امریکا مانع از تصمیم ترامپ برای خروج از برجام شد.


ترامپ و وضعیت جدید برجام در سال پیش رو


به رغم تداوم سیاست همراهی با برجام از سوی دولت ترامپ در سال گذشته، رییس جمهور امریکا در نخستین ماه سال 2018 به مجموعه اقدام هایی مبادرت کرد که به مثابه فراهم ساختن بسترها و شرایط لازم جهت خروج از برجام از سوی امریکا در سال پیش رو محسوب می شود. بر این اساس به نظر می رسد احتمال اعلام خروج از برجام از سوی ترامپ در سال آینده در مقایسه با سال گذشته به مراتب افزایش یافته است.


اعلام عدم پایبندی ایران به برجام از سوی ترامپ در اکتبر 2017 و ه مچنین تعلیق مشروط تحریم های برجامی ایران در ژانویه 2018، مهمترین نشانه ها و تحولاتی هستند که احتمال خروج امریکا از برجام در سال پیش رو را افزایش داده است. برداشت بسیاری از تحلیلگران این است که بیانیه 12 ژانویه کاخ سفید درباره برجام، گام جدید واشنگتن برای برچیدن توافق هسته ای بوده است.


در این راستا عنوان می شود گام نخست برای رییس جمهور امریکا ردّ برجام بوده، اما ترامپ آن را به کنگره محول کرد و از طریق همکاری با اروپاییان به دنبال یافتن راهی برای تغییر و تحمیل عقاید خود طی دو ماه بر اساس قانون امریکا بود؛ با  این هدف که چنان چه کنگره امریکا قادر به حل مسأله نباشد، در آن صورت وی امکان اعاده تحریم های مرتبط با فعالیت های هسته ای را داشته باشد و بدین طریق ایالات متحده امریکا را از توافق هسته ای خارج کند.


اما قبل از این که کنگره بتواند در این باره تصمیم گیری کند زمان مربوطه به اتمام رسید. در این زمان کاخ سفید اعلام کرد علی رغم میل باطنی رییس جمهور، با تمدید برجام موافقت کرده اما این بار آخرین فرصت است. گفته شده که لابی اروپایی ها و جناح وزارت خارجه و دفاع امریکا در این تصمیم گیری و «تمدید مجدد اما همراه با شروطِ» برجام از سوی ترامپ دخیل بوده اند.


برجام و تحریم های اقتصادی ایران در سال 1397 تحت تأثیر منافع و رویکردهای مجموعه ای از بازیگران اثرگذار قرار دارد که شامل بازیگران داخلی امریکا، اروپا، چین و روسیه است. تعدد بازیگران در کنار موضوع ها و شرایط مختلف اِعمال تحریم بر ایران از سوی بازیگران خارجی، باعث ایجاد ابهام ها و پیچیده شدن وضعیت برجام و تحریم های اقتصادی شده است. به خصوص این که سرسختی های دونالد ترامپ باعث تمرکز جدی غربی ها بر موضوع هایی مانند توان موشکی و نقش منطقه ای ایران به عنوان موضوع هایی برای تحریم و اِعمال فشار بر ایران در کنار موضوع هسته ای یا حقوق بشر شده است.


در این میان، در حالی که رویکردهای جمهوری اسامی ایران، روسیه و چین در خصوص برجام تا حدی قابل پیش بینی است، نوع رویکردهای بازیگران داخلی ایالات متحده امریکا و دولت های اروپایی به عنوان اصلی ترین عدم قطعیت های شکل دهنده آینده برجام و تحریم های ایران محسوب می شوند. رویکرد دونالد ترامپ اصلی ترین پیشران برای لغو برجام و یا در مجموع افزایش فشارها و تحریم ها بر جمهوری اسلامی ایران محسوب می شود. این در حالی است که دیوان سالاری درون امریکا و کنگره و هم چنین کشورهای اروپایی دیدگاه های تا حدی متفاوتی نسبت به ترامپ دارند.


دونالد ترامپ تداوم برجام را به اصلاح آن از جمله در مواردی مانند «محدودیت دایمی غنی سازی، بازرسی سرزده و وارد ساختن مسائل موشکی به برجام» مشروط ساخته و تهدید کرده است در صورت عدم تلاش کنگره و اتحادیه اروپا برای اصلاح برجام، وی از این توافق خارج خواهد شد. هر چند طرف های اروپایی و کنگره تلاش هایی را در راستای تحقق اهداف وی آغاز کرده اند اما به اعتقاد برخی، عنوان کردن چنین شروطی عملاً به معنای تلاش برای کنارگذاشتن برجام تلقی می شود.


درون امریکا دیوان سالاری و بوروکراسی سیاسی و امنیتی به حفظ برجام گرایش دارد و تاکنون بر متقاعد ساختن ترامپ به عدم خروج از برجام متمرکز بوده است؛ ضمن این که کنگره نیز علاقه ای به آغاز روند خروج از برجام ندارد و حفظ برجام را ترجیح می دهد. با این حال، رویکرد و نقش ترامپ محوری بوده و اثرات نهایی را در خصوص حفظ برجام خواهد داشت.


هم چنین کشورهای اروپایی در خصوص حفظ یا لغو برجام نقش تعیین کننده ای خواهند داشت. هر چند دولت های اروپایی به تعامل با امریکا برای حفظ برجام - ولو با اصلاح آن- ادامه می دهند، اما به نظر می رسد ابهام های دولت امریکا و شرایط پیچیده موجود، مانع از اتّخاذ رویکردی کاملاً فعالانه و ابتکاری از سوی طرفهای اروپایی شده است.


در مجموع، به رغم اشاره برخی مقام های اروپایی به تهدیدهای ناشی از توان موشکی ایران یا نقش منطقه ای این کشور، هدف اروپایی ها در نهایت، حفظ ترامپ در روند مذاکره ها و ممانعت از خروج واشنگتن از برجام است. با این وجود، رویکرد خاص طرفهای اروپایی در مورد توان موشکی و نقش منطقه ای ایران می تواند خود منشأ فشارهای جدیدی علیه ایران باشد. در سوی دیگر بحران، ایران به عنوان طرف اصلی قدرت های بزرگ در موضوع برجام، رویکرد کاملاً واضح و مشخصی داشته است.


ایران هر گونه تغییر و اصلاح برجام را نفی کرده است و آن را به عنوان توافقی جهانی می داند که صرفاً با نظر یک طرف قابل اصلاح نیست. ضمن این که جمهوری اسلامی ایران در خصوص موضوع توان موشکی خود به هیچ وجه حاضر به مذاکره نیست و آن را به عنوان بخشی ضروری از الزام های امنیت ملی خود برمی شمارد.


این در حالی است که روسیه و چین نیز با تغییر و لغو برجام مخالفت کرده و بر تداوم این توافق تأکید دارند. با توجه به چنین شرایطی، وضعیت های مختلفی در خصوص برجام در سال 1397 قابل ترسیم است.


وضعیت های محتمل برجام


در سال پیش رو، تداوم و افزایش تحریم های غیربرجامی امریکا علیه ایران از جمله به بهانه های موشکی، حقوق بشری و تروریستی، با قطعیت بالایی همراه است. ضمن این که تداوم فضای پیش بینی ناپذیری و عدم قطعیت در


خصوص برجام نیز کم ترین سطح از تلاش های امریکا برای ضربه زدن به امنیت و تعاملات اقتصادی ایران خواهد بود. بر این اساس، در مجموع، چهار وضعیت کلی در خصوص وضعیت برجام و تحریم های اقتصادی امریکا علیه ایران در سال پیش رو قابل طرح است:


1. تهی سازی برجام


در این وضعیت، هر چند امریکا به صورت رسمی از برجام خارج نمی شود اما همواره آن را در معرض تهدید و فروپاشی مطرح می سازد و علاوه به بر این به اِعمال تحریم های مختلف غیر برجامی بر ایران مبادرت می کند. در این وضعیت، فضای تهدید و تحریم های جدید، مانع از برخورداری مناسب ایران از فواید برجام شده و ایران با چالش های اقتصادی مواجه می شود.


2. برجام منهای امریکا


در این وضعیت، امریکا به صورت یک جانبه از برجام خارج می شود و در نتیجه تحریم ها و فشارهای اقتصادی گذشته امریکا بر ایران تحمیل می شود؛ اما اروپا، چین و روسیه تعهدات خود را به برجام ادامه می دهند و سعی  دارند در مقابل فشارهای امریکا مانع از فروپاشی کامل برجام شوند. بر این اساس به رغم خروج امریکا، همکاری و حمایت های سایر قدرت های بزرگ از اقتصاد ایران باعث شکل گیری شرایط کاملا جدیدی خواهد شد که در آن به رغم خروج امریکا، منافع نسبی برجام برای ایران حفظ شده و در نتیجه ایران انگیزه چندانی برای خروج از برجام نخواهد داشت.


3. برجام منهای امریکا و بدون حمایت بین المللی


در این وضعیت، امریکا به صورت رسمی از برجام خارج می شود و تحریم های گذشته- از جمله تحریم های نفتی و بانکی- باز خواهند گشت. ضمن این که بر خلاف وضعیت دوم، اروپایی ها و قدرت های شرقی نیز برای ممانعت از افزایش فشارها بر ایران اقدامی نخواهند کرد و در نتیجه ایران با تحریم ها و فشارهای اقتصادی مهمی روبه رو خواهد شد.


این وضعیت می تواند ایران را با بحران شدیدی مواجه کند و ضربه مهمی به امنیت اقتصادی کشور وارد نماید. در این وضعیت، هر چند ممکن است تداوم پایبندی ظاهری کشورهای دیگر - مانند اروپایی ها، چین و روسیه- به برجام بتواند همچنان روزنه های کوچکی را برای تعاملات اقتصادی ایران باز نگه دارد، اما تحریم های امریکا و فقدان مخالفت جدی جهانی، محدودیت هایی اساسی را برای اقتصاد ایران ایجاد خواهد کرد.


4. فروپاشی کامل برجام


در این وضعیت، امریکا از برجام خارج شده و تحریم های سختی را بر ایران تحمیل می کند. هم چنین سایر قدرت های بزرگ، تحت فشارهای امریکا برجام را نادیده گرفته یا حتی از آن خارج می شوند. در نتیجه، ایران نیز گزینه خروج از برجام را انتخاب می کند و این خروج به معنای پایان و فروپاشی کامل برجام خواهد بود. در این وضعیت، ضمن افزایش تحریم ها و فشارهای اقتصادی بر جمهوری اسلامی ایران، تنش های امنیتی بین جمهوری اسامی ایران و امریکا نیز گسترش یافته و احتمال امنیتی سازی دوباره ایران در عرصه بین المللی افزایش می یابد.


جمع بندی و نتیجه گیری


در میان وضعیت های فوق، از وضعیت اول به چهارم، به تدریج احتمال وقوع وضعیت ها کاهش می یابد؛ بنابراین، وضعیت نخست محتمل ترین وضعیت است و وضعیت چهارم کمترین احتمال وقوع را دارد؛ با این حال در مجموع با توجه به افزایش نسبی تحریم ها و فشارهای اقتصادی امریکا بر ایران، ضمن تلاش واشنگتن برای امنیتی کردن ج.ا. ایران در عرصه بین المللی، بهبود تعاملات سیاسی و اقتصادی با سایر قدرت های جهانی و ممانعت از امنیتی شدن دوباره کشور می تواند به عنوان مهم ترین ملاحظه های راهبردی در این خصوص تلقی شود.



منبع: افق آینده پژوهی- اسفند 96


9160

. انتهای پیام /*
 

از ملی گرایی تا جهان وطنی

کانون اندیشه جوان برگزار می کند:

از ملی گرایی تا جهان وطنی

1 از 4

روابط پیچیده ایران و روسیه: اتحاد استراتژیک هدفی دوجانبه؟

انجمن علوم سیاسی دانشگاه گیلان برگزار می کند:

روابط پیچیده ایران و روسیه: اتحاد استراتژیک هدفی دوجانبه؟

3 از 4

در کجا ایستاده ایم؟

انجمن علوم سیاسی ایران برگزار می کند:

در کجا ایستاده ایم؟

4 از 4

تازه ترين مطالب