web
stats
جمهوری اسلامی ایران و تهدیدهای نظامی- امنیتی منطقه ای و بین المللی
کد مطلب: 52133 | تاریخ مطلب: 1397/02/22
نسخه چاپی | ارسال به دوستان

جمهوری اسلامی ایران و تهدیدهای نظامی- امنیتی منطقه ای و بین المللی

مسأله اصلی نوشتار حاضر این است که در سال 1397 چه تهدیدهای نظامی و امنیتی در سطوح منطقه ای و بین المللی می تواند امنیت ملی ایران را در مخاطره قرار دهد؛ مسأله ای که مستلزم توجه به روندها و کنشگران اصلی متخاصم در سطوح منطقه ای و بین المللی است.

جمهوری اسلامی ایران و تهدیدهای نظامی- امنیتی منطقه ای و بین المللی

مسأله اصلی نوشتار حاضر این است که در سال 1397 چه تهدیدهای نظامی و امنیتی در سطوح منطقه ای و بین المللی می تواند امنیت ملی ایران را در مخاطره قرار دهد؛ مسأله ای که مستلزم توجه به روندها و کنشگران اصلی متخاصم در سطوح منطقه ای و بین المللی است.


در این خصوص، مثلث امریکا، رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی - به صورت انفرادی یا در همگرایی و همکاری با هم- بیشترین ظرفیت ها و انگیزه ها را برای ایجاد هزینه های نظامی و امنیتی برای ج.ا. ایران در سال پیش رو دارند. در این راستا علاوه بر این که بررسی تهدیدهای احتمالی ناشی از هر یک از این بازیگران اهمیت دارد، این که این بازیگران در فرایندهای مبتنی بر همکاری، تا چه میزان می توانند ظرفیت های تهدیدزایی علیه ایران را افزایش دهند، به همین نسبت اهمیت می یابد.


تهدیدهای امریکا


خصومت و رقابت های بین امریکا و ایران در طول دهه های بعد از وقوع انقلاب اسلامی باعث شده است تا تنش ها و درگیری های نظامی بین ایران و امریکا به عنوان یکی از شرایط محتمل بین دو کشور مطرح شود. در دهه 1980 حمایت امریکا از عراق و در نهایت برخورد نظامی مستقیم امریکا با ایران در اواخر جنگ تحمیلی، از مهمترین نمونه های وجود بسترهای درگیری بین دو کشور بوده است. به رغم کاهش تهدیدهای نظامی امریکا علیه ایران در دهه 1990 ، در سال های پس از 2001 و به خصوص بعد از حمله امریکا به عراق در سال 2003، شدت تهدیدهای نظامی امریکا علیه ایران افزایش یافت.


در دوره اوباما و به خصوص در نتیجه انعقاد توافق هسته ای موسوم به برجام، سطح تنش ها و تهدیدهای نظامی علیه ایران کاهش قابل ملاحظه ای داشت؛ اما روی کار آمدن ترامپ، بار دیگر سطح تنش های امنیتی و به خصوص تهدیدهای امریکا علیه ایران را افزایش داده است؛ به خصوص این که درک تهدیدآمیز امریکا از ایران و سیاس تهای آن در دولت جدید افزایش یافته است.


توسعه سیاست ها و رویکردهای خصمانه امریکا در قبال ایران در دوره ترامپ و احتمال بروز درگیری نظامی بین دو کشور، به عنوان یکی از مهم ترین مسائل در عرصه نظامی- امنیتی خارجی محسوب می شود. در حالی که دونالد ترامپ خواستار پایان دادن به برجام یا اصلاح جدی آن است، تأکید وی بر مقابله با برنامه های موشکی ایران و محدود کردن نقش منطقه ای ج.ا. ایران به عنوان بسترهای اصلی گسترش تنش ها و مناقشه های بین ایران و امریکا محسوب می شود؛ ضمن این که دولت ترامپ به اتّخاذ رویکردهای سختگیرانه در قبال جمهوری اسلامی ایران و عدم تساهل در قبال مسائل و مواجهه های نظامی- امنیتی تأکید دارد.


در شرایطی که در سال گذشته دولت ترامپ در حال تعریف و شکل دهی به راهبردهای اصلی سیاست خارجی خود بود و نوع جهت گیری های دولت امریکا در سال نخست با برخی ابهام ها و تناقض ها همراه بوده است، در شرایط جدید، افزایش خصومت امریکا با ایران و تلاش برای گسترش سطح تنش و مقابله با ایران واضح تر شده است. در نتیجه، در سال پیش رو می توان منتظر سخت گیری های بیش تر امریکا در قبال ایران و حتی افزایش سطح تنش ها و تهدیدهای امریکا بود.


بر اساس سند جدید استراتژی امنیت ملی امریکا، ایران به عنوان یکی از تهدیدهای مهم امریکا در خاورمیانه مطرح است. در این سند، نکته کانونی، در کنار هم قرار دادن ایران و گروه های تروریستی به عنوان تهدیدهای اصلی منطقه و لزوم پیوند و اتحاد بین کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی برای مهار و مقابله با این تهدیدهاست.


در خصوص ج.ا. ایران به نظر می رسد «موازنه فراساحلی»، کانون راهبرد مطرح شده در سند جدید را تشکیل می دهد. این نوع از موازنه بدین مفهوم است که امریکا ترجیح می دهد تا مداخله مستقیم و رویکردهایی مانند حمله نظامی را کاهش داده و به رویکرد حمایت از متحدین محلی برای موازنه سازی در برابر ایران و مهار آن بپردازد؛ بنابراین، گسترش همکاری ها و حمایت ها از کشورهای عربی به خصوص در شورای همکاری خلیج فارس و کمک به انسجام و تقویت این شورا اهمیت می یابد.


هم چنین نزدیک کردن متحدین عربی و رژیم صهیونیستی و بسترسازی برای ایجاد ائتلاف عربی- صهیونیستی در موازنه فراساحلی امریکا در قبال جمهوری اسامی ایران مهم تلقی می شود. با این وجود، این مسأله به معنای نادیده گرفتن احتمال های موجود در خصوص گسترش تنش های نظامی و امنیتی بین امریکا و ایران در سال پیش رو نیست.


تشدید تنش های نظامی و امنیتی بین ایران و امریکا در سال پیش رو در چند حوزه قابل اشاره است؛ هر چند احتمال وقوع جنگ مستقیم، برنامه ریزی شده و گسترده علیه ایران از سوی دولت امریکا اندک است، اما در شرایط گسترش حوزه های اختاف و تنش، احتمال بروز جنگ تصادفی یا جنگ نیابتی بین دو کشور افزایش خواهد یافت. جنگ تصادفی، جنگی غیربرنامه ریزی شده و بر اساس سوء فهم و تفسیرهای نادرست است که می تواند در حوزه خلیج فارس رخ دهد. حوزه دیگر احتمال وقوع جنگ نیابتی بین دو کشور، از جمله در حوزه های سوریه و لبنان و حتی عراق است. مخالفت امریکا با حشد الشعبی در عراق و رویکرد ضد امریکایی این نیروها در کنار تلاش امریکا برای مقابله با نقش و نفوذ ایران در سوریه در این راستا قابل توجه خواهد بود.


تهدیدهای عربستان سعودی


رقابت های منطقه ای بین ایران و عربستان سعودی در طول یک دهه اخیر به شدت افزایش یافته و به اعتقاد برخی باعث ایجاد نوعی از جنگ سرد بین دو کشور شده است. مهم تر این که بعد از قدرت گرفتن ملک سلمان در عربستان، رهبران سعودی، جمهوری اسلامی ایران را به عنوان مهم ترین تهدید نظامی خود مطرح ساخته و به توسعه تنش ها و اختلاف ها بین دو کشور پرداخته اند. در چنین فضایی در حالی که روابط دو کشور قطع شده و رقابت های بین دو طرف در حوزه های مختلف شدت گرفته است، احتمال جنگ بین تهران و ریاض به عنوان یکی از مسائل امنیتی در سال پیش رو ذکر شده است.


هر چند درگیری نظامی بین ایران و عربستان سعودی نیز یکی از سناریوهایی است که در خصوص سال پیش رو قابل طرح است؛ اما بررسی مجموعه نشانه ها و دلایل نشان می دهد احتمال درگیری نظامی کامل و مستقیم بین دو کشور بالا نیست. وقوع درگیری نظامی و جنگ بین ایران و عربستان سعودی، تبعات منفی و هزینه هایی سنگینی را در سه سطح ایجاد می کند:


وقوع چنین جنگی در وهله اول خسارت های هنگفتی برای دو کشور داشته و باعث ایجاد بحران های اساسی در دو کشور خواهد شد. در سطح منطقه ای نیز درگیری نظامی ایران باعث وخامت بیش تر بحران ها و منازعه ها شده و حتی ممکن است باعث گسترش جنگ در سطح منطقه ای و ورود متحدین هر دو طرف در درگیری ها بشود. در سطح بین المللی، وقوع جنگ بین ایران و عربستان به معنای تهدید امنیت انرژی و بحران اساسی در اقتصاد جهانی است.


ضمن این که گسترش ناامنی و بحران در این منطقه، باعث سرریز شدن تبعات آن به اروپا و مواجه شدن کشورهای اروپایی با مشکلات جدیدی نظیر تروریسم و مهاجرت خواهد شد. بنابراین اگرچه این موارد، موانع اصلی گزینه جنگ هستند، اما با این حال ورود عواملی مانند شخصیت خاص و ماجراجویانه بن سلمان می تواند فاکتورهای غیرقابل پیش بینی جدیدی را وارد عرصه کرده و باعث بروز جنگ به عنوان شگفتی در روابط تهران و ریاض شود.


ضمن این که می توان پیش بینی کرد درگیری های نیابتی بین ایران و عربستان در حوزه هایی مانند یمن شدت خواهد گرفت و عربستان سعودی تلاش خواهد کرد نفوذ ایران را در منطقه کاهش دهد. هم چنین به نظر می رسد عربستان سعودی به ایجاد تهدیدهای امنیتی مختلف مانند نفوذ درون ایران و بهره گیری از شکاف ها و ضعف های احتمالی اقتصادی و اجتماعی در ایران نیز چشم دوخته است. به خصوص ای نکه ولیعهد عربستان تهدید کرده که جنگ را به داخل ایران خواهد کشاند و این رویکرد در میان رهبران سعودی پر اهمیت شده است.


تهدیدهای رژیم صهیونیستی


رژیم صهیونیستی، جمهوری اسلامی ایران را به عنوان اصلی ترین دولت تهدیدکننده امنیت خود می داند و بر این اساس با درک تهدیدآمیز از بخش عمده ای از سیاست منطقه ای و توان نظامی ایران، درصدد تضعیف و مهار جمهوری اسامی ایران است؛ به خصوص این که در شرایط پس از توافق برجام، تل آویو احساس می کند ایران با فضای جدید و آزادانه ای مواجه شده و بر توان و نقش منطقه ای خود افزوده است.


بر این اساس است که رهبران رژیم صهیونیستی علاوه بر تلاش برای بسیج بازیگران مختلف به خصوص امریکا در برابر ایران، خود منشأ بخش مهمی از تهدیدهای نظامی- امنیتی علیه ایران محسوب می شوند. در خصوص رژیم صهیونیستی، امکان حمله و درگیری نظامی مستقیم بین تهران و تل آویو اندک ارزیابی می شود؛ لذا مهم ترین تهدیدهای احتمالی در سال پیش رو، به تلاش های این رژیم برای مقابله با نقش ایران در سوریه و لبنان مربوط خواهد بود.


با توجه به روند بهبود ثبات در سوریه و افزایش قدرت و کنترل دولت مرکزی و بهبود بسترهای تقویت روابط و همکاری های راهبردی بین سوریه، ایران و حزب الله لبنان، رژیم صهیونیستی تمام تلاش خود را برای ممانعت از پایان بحران و تداوم بی ثباتی در سوریه به کار خواهد بست. ضمن این که این رژیم تلاش های گسترده تری را برای هدف ها و تحرکات نظامی و امنیت یمحور مقاومت در سوریه و به خصوص در نزدیکی مرزهای فلسطین اشغالی انجام خواهد داد.


حمله های مداوم رژیم صهیونیستی به سوریه و هدف قرار دادن تأسیسات و نیروهای دولت سوریه و متحدین آن و واکنش دولت سوریه در اسقاط جنگنده تحت رهبری ایران است؛ لذا تداوم تنش ها و درگیری های نظامی و احتمال ورود ایران و رژیم صهیونیستی به جنگ نیابتی در سال پیش رو به عنوان یکی از وضعیت های محتمل برای ایران در عرصه نظامی و امنیتی خواهد بود؛ به خصوص این که بسیاری از تحلیل ها مواجهه با جنگنده های رژیم صهیونیستی از سوی سوریه را به عنوان نخستین درگیری بین ایران و رژیم صهیونیستی در دوره اخیر تلقی می کنند.


تهدید و منازعه احتمالی کلیدی دیگر، پررنگ شدن احتمال وقوع جنگ بین این رژیم و حزب الله لبنان است که به عنوان مهم ترین جنگ نیابتی بین ایران  و این رژیم خواهد بود. جنگ سی و سه روزه لبنان در سال 2006 به عنوان واپسین نبرد بین حزب الله و رژیم صهیونیستی بود که در آن ضربه های مهمی به طرف صهیونیستی وارد شد.


از آن زمان تاکنون، دو طرف وارد نبرد نشده اند و به خصوص بحران سوریه و مشارکت حزب الله در جنگ برابر تروریست ها، مانع از ورود محور مقاومت به  جنگ شد؛ اما در شرایط حاضر، بهبود جدی شرایط و وضعیت سوریه و کسب مهارت ها و تجربه های جدید از سوی عناصر حزب الله و به خصوص افزایش ذخیره موشکی جریان مقاومت، باعث نگرانی جدی صهیونیست ها شده و احتمال تنش و جنگ بین طرفین را بسیار افزایش داده است.


بر این اساس، رژیم صهیونیستی به رغم آگاهی از هزینه های جنگ نمی خواهد شاهد تقویت روزافزون قدرت حزب الله باشد و این نگرانی و ملاحظه، احتمال وقوع جنگ بین طرفین در سال پیش رو را تا حدّ زیادی افزایش می دهد.


گزینه های جمهوری اسلامی ایران


از آن جا که امنیتی سازی ایران و گسترش سطح تهدیدهای نظامی و امنیتی  معطوف به کشور، از مهمترین اولوی تهای مثلث ضد امنیتی شامل امریکا- رژیم صهیونیستی- عربستان است، اتّخاذ راهبردها و سیاست های مناسب برای مقابله با این هدف، به یکی از مأموریت های اصلی نهادهای مرتبط با امنیت ملی کشور تبدیل می شود. امنیتی سازی عبارت است از روندی که طی آن نیروهای متخاصم، کشور مورد هدف را نزد افکار عمومی یک «استثناء» و یک «خطر امنیتی» جلوه می دهند.


تأثیر دلخواه این پروژه نیز این است که وقتی کشوری به یک استثناء و یک خطر امنیتی تبدیل شد، از آن پس تمام تدابیری که علیه این کشور به کار می رود، می تواند تدابیری استثنایی (یعنی خارج از چارچوب قانون) و امنیتی (اعم از تحریم و جنگ و غیره) باشد. در شرایطی که توافق برجام توانست باعث عادی سازی نسبی وضعیت ایران در سطح بین المللی و منطقه ای شود، امنیتی کردن ایران با روش های مختلف و سپس اتّخاذ سیاست های سرسختانه در مقابل ایران، برای بازیگران متخاصم بسیار حیاتی است. بر این اساس از آن جا که امنیتی سازی دوباره جمهوری اسلامی ایران باعث ورود مجدد کشور به شرایطی سخت و پرهزینه خواهد شد لازم است تدابیر  روشنی در مقابل اقدام های طرف های مقابل برای امنیتی سازی ایران اتخّاذ شود.


توانمندی موشکی و نقش منطقه ای ایران یا ادعای حمایت جمهوری اسلامی ایران از تروریسم، مهم ترین موضوع هایی هستند که مثلث فوق، در صدد بهره برداری از آن ها برای امنیتی سازی ایران هستند؛ لذا ضروری است جمهوری اسامی ایران ضمن انجام بررسی ها و اتّخاذ رویکردهای مناسب در این حوزه ها و گسترش تعاملات با قدرت های جهانی و منطقه ای، به سایر عرصه های مورد توجه دشمنان برای ایجاد تهدید امنیتی نیز توجه کند.


در این راستا مسائلی مانند وقوع جنگ تصادفی احتمالی، بهره گیری از چالش ها و شکاف های داخلی برای اقدام های امنیتی و هم چنین راه اندازی و تشدید جنگ های نیابتی در برابر ایران در منطقه، اهمیت فراوانی دارند. مسأله مهم دیگر افزایش قدرت و نفوذ منطق های ایران است. در حالی که قدرت و نفوذ منطقه ای ایران به عنوان ضامنی برای ارتقاء امنیت ملی کشور و عاملی بازدارنده در برابر تهدیدهای بیرونی عمل می کند و با هزینه ها و تلاش های مختلفی به دست آمده است، حفظ این قدرت و ارتقاء آن به یکی از الزام های امنیت ملی ج.ا.ایران در سطح منطقه ای تبدیل شده است.


با این حال، حفظ قدرت منطقه ای ایران به عنوان یکی از الزام های ایران در کنار الزام های دیگری مانند ممانعت از امنیتی سازی و شکل دهی به ائتلاف های منطقه ای، مسأله ای بسیار ظریف و پیچیده است. بر این اساس، علاوه بر این که اتّخاذ سیاست ها و اقدام های مناسب برای حفظ نفوذ و قدرت در عرصه های مختلف منطقه لازم است، هم زمان ملاحظه این موضوع در کنار سایر الزام های امنیت ملی به عنوان یک مجموعه کاملاً به هم مرتبط نیز ضروری است. در این راستا ضمن توجه به چگونگی حفظ نقش ایران در چهار حوزه اصلی شامل عراق، سوریه، لبنان و یمن، مناسب است که علاوه بر «قدرت سخت»، به چگونگی به کارگیری «قدرت نرم» ایران در منطقه و مشروعیت بخشی به نقش منطقه ای تهران نیز توجه بیش تری شود.


از: کانون تفکر سیاست خارجی


منبع: افق آینده پژوهی- اسفند 96


9160

. انتهای پیام /*

دیدگاه ها و نظرات

برای ارسال نظرات از فرم پایین صفحه استفاده کنید.
مسئولیت نوشته‌ها بر عهده نویسندگان آنهاست و انتشار آنها به معنی تائید نظرات آنها نیست.
فرستنده: *  
پست الکترونیک:
نظر:
 
کد امنیتی:
ارسال