web
stats
تاریخچه ایران شناسی در روسیه
en کد مطلب: 57846 | تاریخ مطلب: 1397/10/08
نسخه چاپی | ارسال به دوستان

تاریخچه ایران شناسی در روسیه

شرق شناسی و بطور خاص ایران شناسی در روسیه قدمت زیادی دارد. در طول قرن 18 میلادی پژوهشهایی درباره زبانهای شرقی در روسیه صورت گرفت. در این میان زبان فارسی از اهمیت فراوانی داشت زیرا زبان کشور همسایه ای بود که روابط تجاری و دیپلماتیک تنگاتنگی با روسیه داشت.

تاریخچه ایران شناسی در روسیه

چهارمین همایش سالانه ایرانشناسان و استادان زبان فارسی در فدارسیون روسیه با هدف تقویت ایران شناسی و بررسی راههای گسترش زبان فارسی، مسایل و مشکلات موجود و چشم اندازهای آتی روز ۲۳ آذرماه 1397 در مسکو برگزار شد.


در این همایش ۲۷ نفر از اندیشمندان، اساتید و صاحبنظران روسی از شهرها و مناطق مختلف روسیه از جمله مسکو، سن پترزبورگ، کازان، داغستان، آستراخان، آلتای، ولادی قفقاز، ساراتوف و چلیابینسک وضعیت کنونی و چشم انداز ایران شناسی و زبان فارسی در فدراسیون روسیه را مورد بحث و بررسی قرار دادند.


مدتی قبل نیز جشن دویست سالگی تاسیس انستیتو شرق شناسی آکادمی علوم روسیه با حضور بیش از 400 نفر از مقامات و شخصیتهای علمی و سیاسی 40 کشور در مسکو برگزار شد. در این مراسم ویتالی نائومکین، رئیس انستیتوی شرق شناسی «نشان کراچکوفسکی آکادمی علوم روسیه» را به سفیر ایران در فدراسیون روسیه به پاس کمک و همکاری دکتر سنایی در راستای توسعه ایران شناسی در روسیه، برگزاری همایش ها، انتشار کتاب و حمایت های دیگر از این انستیتو اهدا نمود.


با توجه به جایگاه و اهمیت ایرانشناسی در روسیه و جایگاه مهم انستیتو شرق شناسی آکادمی علوم روسیه در گسترش ایرانشناسی در روسیه، در نوشتار حاضر نگاهی به تاریخچه ایرانشناسی در این کشور خواهیم داشت.


 شرق شناسی و بطور خاص ایران شناسی در روسیه قدمت زیادی دارد. در طول قرن 18 میلادی پژوهشهایی درباره زبانهای شرقی در روسیه صورت گرفت. در این میان زبان فارسی از اهمیت فراوانی داشت زیرا زبان کشور همسایه ای بود که روابط تجاری و دیپلماتیک تنگاتنگی با روسیه داشت. در این دوران اگرچه در زمینه توسعه شرق شناسی در روسیه موفقیت هایی نیز بدست آمد، اما این امر به کندی صورت می گرفت.


پروفسور جهانگیر دری، ایرانشناس شهیر روس آغاز ایران شناسی در روسیه را دوران پتر کبیر می‌داند. اگرچه، روابط اقتصادی - سیاسی ایران و روسیه از قدیم الایام برقرار بود، اما از زمان پتر، روابط رسمی شروع شد.


در آن دوران روسها با فرهنگ ایرانی کم و بیش آشنایی داشتند و مطالبی هرچند اندک درباره اخلاق و رسوم، موسیقی و ادبیات فارسی می دانستند مثلاً در سفرنامه فدوت کوتف[1]، بازرگان روس که در اوایل سده هفدهم به ایران آمده بود، اطلاعاتی درباره ایرانیان وجود داشت. به نوشته ایران شناس برجسته روس، پروفسور سالتیکف شدرین در یکی از کتابخانه های پتربورگ دو نسخه خطی به زبان روسی وجود دارد که در اواخر قرن 17 نوشته شده و ابیاتی از گلستان و بوستان سعدی را به زبان روسی ترجمه کرده اند که احتمالاً اولین ترجمه های روسی از ادبیات فارسی است. بنابراین باید بگوییم که روسها از دیرباز با فرهنگ ایرانی آشنایی داشتند؛ اما پایه روابط رسمی فرهنگی دو کشور در عصر پتر کبیر گذاشته شد و آموزش زبان فارسی هم کمی بعدتر شروع شد. بعدها در دانشگاهها دانشمندان بزرگی مثل فریمان، ژوکوفسکی و دیگران پیدا شدند که کارهای زیادی انجام دادند و بسیاری از آنها عضو فرهنگستان بودند.


می توان گفت که در هیچ کشوری به اندازه روسیه اینقدر کتاب درباره ایران نوشته شده است؛ هم در رشته اقتصاد، فرهنگ، تمدن، مخصوصاً ادبیات و زبان. کتاب «بیوگرافی ایران» نشان می دهد که چند هزار کتاب به روسی درباره ایران نوشته شده است.


مبنای اصلی شرق شناسی و به تبع آن ایران شناسی در روسیه را می توان آغاز تدریس زبانهای عربی، فارسی و ترکی در سال 1804 در شهر کازان دانست. از سال 1807 تدریس زبان فارسی در دانشگاه کازان آغاز شد و اولین مدرسان آن، کریستیان فِرن[2] و فئودور اردمان[3] بودند. از 1811 تدریس این زبان در دانشگاه مسکو توسط بوردیرف[4] آغاز شد. تدریس زبان فارسی از 1819 در دانشگاه پتربورگ توسط شارموآ[5] و توپچیباشف[6] و از 1829 در دانشگاه خارکوف توسط دورن صورت گرفت. پس از آن در شهرهای مختلف روسیه نیز تدریس فارسی آغاز گشت. بر اساس قوانین تدریس زبانهای شرقی که در 1830 به تصویب رسید، تدریس تاریخ، جغرافیا و ادبیات ملل شرقی نیز به برنامه آموزشی اضافه شد.


 ایران شناسی از جایگاه مهمی در تاریخ و فرهنگ مردم ولگا و اورال و همچنین در زمینه‌ توسعه شرق شناسی در کازان در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم برخوردار بود. ایران شناسی در این منطقه منحصر به آموزش زبان فارسی نبود و علاوه بر تدریس زبان فارسی، فعالیتهای دیگری از جمله تهیه و انتشار برنامه‌های آموزشی، کتاب‌های درسی، تذکره‌ها و واژه نامه‌ها نیز صورت می‌گرفت.


بدین ترتیب در نیمه قرن نوزدهم آموزش و یادگیری زبان فارسی به یکی از بخشهای اصلی سیستم آموزشی در کازان مبدل شد .جستجو، تحقیق و انتشار نسخه‌های خطی فارسی و منابع باستان شناسی و اطلاعاتی در مورد تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران نیز بخش دیگری از اقدامات صورت گرفته در این دوران است. پژوهشهای ایران شناسی در این شهر حوزه های گوناگونی را دربرمی‌گرفت و مباحثی از جمله تاریخ و فرهنگ، مذهب، فلسفه، ادبیات پیش از اسلام، شعر فارسی، گویش‌های فارسی، فرهنگ عامه و فولکلور را نیز شامل می شد.


 بنیانگذار شرق شناسی در روسیه پروفسور آلکساندر کاسیموویچ (محمدعلی) کاظم بیک (بیگ)[7] است که سهم ارزنده ای در توسعه این حوزه از دانش در روسیه در قرن 19 میلادی داشت. وی به مدت 22 سال از 1826 تا 1849 ریاست گروه زبان و ادبیات  عربی-فارسی دانشگاه کازان را بر عهده داشت و آثار فراوانی را به رشته تحریر درآورد. سپس به دانشگاه پتربورگ منتقل شد و مدیریت گروه عربی-فارسی را بر عهده گرفت. کاظم بیک در سال 1854 به ریاست دانشکده شرق شناسی دانشگاه پتربورگ منصوب شد.


کاظم بیک را «پدر» شرق شناسی روسیه می نامند زیرا به برکت تلاشهای او، دانشکده شرق شناسی دانشگاه پتربورگ، یکی از بزرگترین مراکز آموزشی برای خاورشناسان شد. گسترش شرق شناسی در این دو دانشگاه مرهون شخصیت ویژه و تلاشهای او بود. کاظم بیک ارتباط تنگاتنگی با بزرگان، دانشمندان و متفکران هم عصرش از جمله لاباچفسکی، چرنیشفسکی، تالستوی و آخوندُوی داشت.


 نامه جالبی از وی در ژانویه 1860 در مجله «روسکویه اسلوا»[8] به چاپ رسیده است که بخش هایی از آن را ذکر می گردد: «در زندگی کاری و فعالیتهای ادبی که داشته ام، همیشه با این سوالات آشنایان و حتی غریبه ها در جامعه مواجه بودم که چرا (کتاب) دستور زبان فارسی، به زبان روسی نداریم؟ چرا حتی یک فرهنگ لغت وجود ندارد؟ چرا هیچ کس ترجمه خوبی از قرآن منتشر نمی کند؟ چرا شما، ما را با دین اسلام و فرقه های آن، با شعر شرقی، با حافظ و سعدی آشنا نمی کنید؟» این نوشته عجیب، گویای واقعیاتی از جامعه روسیه در قرن نوزدهم میلادی است که حتی برای خواننده ایرانی امروزی در قرن بیست و یکم نیز باورپذیر نیست.


 در کنار کاظم بیک، پروفسور سینکوفسکی[9] نیز از شرق شناسان مطرح دانشگاه پتربورگ به شمار می آمد. به گفته بارتولد، تقریبا تمامی نسل بعدی شرق شناسان روسیه، شاگردان یکی از این دو استاد بزرگ بودند. برای مثال می توان از ایلیا نیکالایویچ برزین[10] نام برد.


او در ابتدا استاد دانشگاه کازان بود و سپس به دانشگاه پتربورگ رفت. وی ضمن سفر به شهرهای تبریز، تهران، اصفهان، شیراز، کازرون و بندر بوشهر در سالهای ۱۸۴2 تا 1845 مطالب فراوانی را جمع آوری نموده است. یکی از اولین آثار علمی ایران شناسی در روسیه کتاب وی با عنوان «دستور زبان فارسی» است که در سال ۱۸۵۳ نگاشته شده است. این اثر ارزشمند مورد توجه و تقدیر معاصرانش قرار گرفت.


 یکی از مراکز مهم ایران شناسی در روسیه، انستیتو نسخ خطی شرقی آکادمی علوم روسیه در پتربورگ است. هسته اصلی تشکیل این انستیتو به سال 1724 و ایام سلطنت و دستور پتر کبیر برمی‌گردد. پس از گذشت ده‌ها سال، در سال 1818 موزه آثار شرقی در شهر پتروگراد تأسیس گردید. این موزه یکی از نخستین‌ نهادهای شرق‌شناسی در آن دوران در اروپا محسوب می‌گردید. پیرو تأسیس آن، اساتید مطرحی نیز از آلمان دعوت شدند. نسخ خطی شرقی و همچنین آثار، قطعات و اشیای تاریخی و فرهنگی، منابع اولیه پژوهشگران این نهاد بودندکه از مکانهای مختلف برای نخستین بار به سفارش دولت به روسیه آورده شده بودند. در این راستا، سفرا، دیپلماتها و تجار روسی، همگی وظیفه جمع‌آوری و انتقال این آثار را از کشورها و مناطق شرقی به روسیه داشتند.


در سال 1818 آکادمی علوم روسیه تصمیم گرفت مجموعه‌ای مشتمل بر 700 نسخه خطی اسلامی از کنسول فرانسه در طرابلس و حلب در شامات را خریداری نماید. پس از خرید و انتقال این مجموعه ارزشمند، در سال‌ 1819، یک بخش جدید در فرهنگستان علوم روسیه با نام موزه آسیایی ـ که بعدها به موسسه مطالعات شرقی تبدیل شد ـ تأسیس و افتتاح گردید. کریستیان فرن نخستین رئیس موزه آسیایی بود. وی در مدت 22 سال ریاست خود توانست حوزه های مختلف مطالعات شرقی، بخصوص در زمینه خاورمیانه، زبان عربی و زبان فارسی را تأسیس یا گسترش دهد.


جانشین وی در موزه آسیایی، دانشمند شهیر، باریس دورن[11] بود که بیش از 20 سال در تقویت موضوعات مربوط به خاورشناسی تلاش نمود. باید خاطر نشان کرد این سال‌ها یادآور پایان دومین دوره از جنگ‌های ایران و روسیه بود که در پی آن نسخه‌های خطی نفیس بقعه شیخ صفی در اردبیل، به پتربورگ انتقال یافت. دورن، دو بار در سال‌های 1848 و 1852 فهرست آنها را به زبان آلمانی و فرانسوی ترجمه کرد و در پتربورگ منتشر نمود. گفتنی است نشانه "Ard" در دو فهرست‌ِ وی، اشاره به همین نسخه‌های «اردبیل» است.


ویژگی دیگر ایران‌شناسی در روسیه، وجود میراث مکتوب بی‌نظیر در این کشور است. نسخ خطی ارزشمندی در پتربورگ، مسکو و کازان وجود دارند، که منحصر به فرد بوده و در محل دیگری دیده نمی‌شوند. برای نمونه در کازان ۱۲ هزار نسخه خطی به زبان‌های عربی، ترکی و فارسی وجود دارد. در انستیتو شرقی سن‌پتربورگ هم حدود ۲۰ هزار نسخه خطی نگهداری می شود.


همچنین ۶ هزار قطعه از قلمرو سرزمینی ایران در موزه ارمیتاژ نگهداری می‌شود. تاسیس مرکز مطالعات نسخ خطی ایران و اسلام در انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم روسیه در سن پتربورگ در سال 1395 گام مهمی در جهت توسعه ایران‌شناسی در روسیه به شمار می آید.


باید خاطر نشان کرد تمرکز انستیتو شرق شناسی آکادمی علوم روسیه، به‌صورت تخصصی بر مسائل کشورهای آسیا و شمال آفریقا است. ایران‌شناسی یکی از زمینه‌های اصلی فعالیت انستیتو شرق‌شناسی می باشد و ایران‌شناسان برتر روسیه در بخش ایران فعالیت می کنند. اساتید و کارشناسان این بخش ضمن برگزاری همایش‌ها و میزگردهای مختلف، با هیأت‌های علمی و دانشگاهی ایران نیز دیدار داشته و طی سال‌های اخیر کتاب‌های زیادی با موضوعات سیاسی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ایران منتشر کرده‌اند. در حال حاضر دو مکتب ایرانشناسی مسکو و سن‌پتربورگ، در کنار مکتب کازان بزرگترین مراکز ایرانشناسی در روسیه هستند. گفتنی است مکتب سن‌پتربورگ بیشتر به تاریخ و نسخه‌های خطی اهمیت می‌دهد، اما در مسکو به پژوهش‌های معاصر زبان فارسی توجه دارند.


 بررسی تاریخ مطالعات ایران شناسی در روسیه با دستاوردهای ایران شناسانی چون برتلس، ایوانوف، مینورسکی، داندامایف، ویلچفسکی، ژوکوفسکی و... گره خورده است که در این نوشتار مختصر فقط به ذکر نام آنها اکتفا می کنیم. ایران شناسی در روسیه اقیانوس عظیمی است که به پشتوانه ایرانشناسان شهیر روس طی قرون اخیر، گوهرهای فراوان علمی را به دوستداران ایران تقدیم نموده است. خوشبختانه در سالهای گذشته برخی از این آثار ارجمند از زبان روسی به فارسی ترجمه شده اند، اما حجم آنها در برابر آنچه باید ترجمه گردد، اندک است و نیازمند توجه بیشتر کارشناسان و پژوهشگران می باشد.


از: الهه کریمی ریابی، عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایراس


منبع: موسسه مطالعات ایران و اوراسیا(ایراس)، ۳۰ آذر ۱۳۹۷


 1194

. انتهای پیام /*
 

ایران و دیوان بین المللی دادگستری

دانشگاه تبریز برگزار می کند:

ایران و دیوان بین المللی دادگستری

2 از 4

ایدئولوژی و امر خیالی از لاکان تا آلتوسر

انجمن جامعه شناسی ایران برگزار می کند:

ایدئولوژی و امر خیالی از لاکان تا آلتوسر

3 از 4

یکجانبه گرایی و حقوق بین الملل

دانشکده نفت برگزار می کند:

یکجانبه گرایی و حقوق بین الملل

4 از 4

تازه ترين مطالب